Giải Bài 3 trang 121 SGK Sinh học 12

Lời giải

## Cây tiến hoá phát sinh loài người (tài liệu cập nhật)

> Lưu ý về dạng bài: Đây là bài sưu tầm tư liệu, sản phẩm là một sơ đồ cây phát sinh kèm niên đại và nguồn trích dẫn, *không* có "đáp số" tính toán. Dưới đây là bản tư liệu mẫu đã tổng hợp theo tinh thần SGK Sinh học 12 (Kết nối tri thức) — mục *Phát sinh loài người*.

### 1. Sơ đồ cây tiến hoá (từ gốc đến ngọn)

Dựa trên bằng chứng hoá thạch và phân tích DNA:

Gốc cây — tổ tiên chung của linh trưởng:
- Khoảng $65 - 55$ triệu năm trước (đầu đại Tân sinh, sau ranh giới K–Pg $\approx 66$ triệu năm): xuất hiện các linh trưởng nguyên thuỷ.
- Khoảng $20 - 15$ triệu năm trước: phân tách nhánh vượn người lớn (*hominoid*).
- Khoảng $6 - 7$ triệu năm trước: tách nhánh tổ tiên người (*Hominini*) khỏi tinh tinh (*Pan*).

Các chi / loài chính trên cây (theo thứ tự thời gian):

| Loài | Thời gian (triệu năm trước) | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| *Sahelanthropus tchadensis* | $\approx 7$ | Hoá thạch hominin cổ nhất; có dấu hiệu đi thẳng |
| *Ardipithecus ramidus* | $\approx 4{,}4$ | Đi thẳng, não nhỏ |
| *Australopithecus afarensis* ("Lucy") | $3{,}9 - 2{,}9$ | Đi thẳng hoàn toàn; não $\approx 450\ \text{cm}^3$ |
| *Homo habilis* | $2{,}4 - 1{,}5$ | Chế tác công cụ đá (văn hoá Oldowan); não $\approx 650\ \text{cm}^3$ |
| *Homo ergaster / Homo erectus* | $1{,}9 - 0{,}14$ | Dùng lửa; di cư khỏi châu Phi; não $\approx 900\ \text{cm}^3$ |
| *Homo heidelbergensis* | $0{,}7 - 0{,}3$ | Tổ tiên chung của Neanderthal và *H. sapiens*; não $\approx 1\,200\ \text{cm}^3$ |
| *Homo neanderthalensis* | $0{,}4 - 0{,}04$ | Ở châu Âu và Tây Á; DNA cổ xác nhận lai với *H. sapiens* ($1 - 4\%$ bộ gene người ngoài châu Phi) |
| Homo sapiens | $0{,}3 -$ nay | Người hiện đại; xuất hiện ở châu Phi; di cư toàn cầu $\approx 70\,000 - 50\,000$ năm trước |

### 2. Những phát hiện mới bổ sung vào cây tiến hoá

- Người Denisovan (hang Denisova, Siberia, công bố $2010$): một nhánh tách từ *H. heidelbergensis*, cùng thời Neanderthal; người Melanesia và cư dân châu Đại Dương mang $\approx 3 - 5\%$ DNA Denisovan.
- DNA cổ (ancient DNA): xác nhận mô hình lai ghép giữa các nhánh người — *H. sapiens* không thay thế hoàn toàn Neanderthal mà có trao đổi gene.
- Hệ gene ty thể và NST Y: ủng hộ giả thuyết "Ra khỏi châu Phi" (*Out of Africa*); mọi *H. sapiens* hiện đại có chung tổ mẫu ty thể ("Mitochondrial Eve", $\approx 150\,000$ năm trước, châu Phi).
- Hoá thạch *Homo naledi* (Nam Phi): não rất nhỏ ($\approx 500\ \text{cm}^3$) nhưng sống cùng thời *H. sapiens* ($\approx 335\,000 - 236\,000$ năm trước) → nhiều nhánh người từng tồn tại song song.

### 3. Kết luận

- Tiến hoá loài người không tuyến tính mà có dạng "bụi cây" (*bush*) với nhiều nhánh song song, chỉ *H. sapiens* còn tồn tại.
- Kết hợp bằng chứng hoá thạch và phân tích hệ gene giúp dựng cây tiến hoá ngày càng chính xác.
- Khi nộp sản phẩm cần vẽ sơ đồ có trục thời gian và ghi rõ nguồn trích dẫn (tên tài liệu, năm công bố) cho từng tư liệu.

Đáp số