Giải Câu 3 trang 102 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Diễn biến tâm lí của nhân vật Xan-ti-a-gô trong đoạn trích "Trở về"

Đoạn trích thuật lại hành trình ông lão trở về bờ sau khi con cá kiếm – chiến lợi phẩm lớn nhất đời ông – bị đàn cá mập rỉa hết, chỉ còn trơ bộ xương. Tâm lí nhân vật vận động qua nhiều cung bậc, được Hê-minh-uê khắc họa theo lối "tảng băng trôi" (phần nổi là lời nói, hành động giản dị; phần chìm là chiều sâu nội tâm).

a) Nỗi đau và cảm giác mất mát, thất bại khi con cá bị tàn phá
- Ông lão ý thức rõ mình đã "bị đánh bại hẳn rồi và không sao cứu vãn được nữa". Thành quả sau bao ngày vật lộn đã tan thành mây khói.
- Nỗi đau ấy không bộc lộ bằng than khóc ồn ào mà lặn vào bên trong: ông thấy miệng đắng chát, thân thể rã rời, có cảm giác như "một cái gì đó trong lồng ngực đã vỡ ra".

b) Sự tự vấn, tự trách mình
- Santiago trăn trở đi tìm nguyên nhân thất bại. Ông tự nhủ: "Ta đã đi ra quá xa" – nhận ra chính sự liều lĩnh, tham vọng vượt quá giới hạn đã khiến ông không thể bảo vệ con cá.
- Đây là sự tự nhận thức trung thực, tỉnh táo của một người từng trải chứ không phải lời oán trách số phận hay ngoại cảnh.

c) Bản lĩnh, nghị lực và niềm kiêu hãnh không khuất phục
- Dù kiệt sức, ông vẫn gắng gượng điều khiển con thuyền trở về, không buông xuôi. Ông phân biệt rạch ròi giữa "bị đánh bại" và "bị hủy diệt": con người có thể bị tiêu diệt chứ không thể bị khuất phục.
- Tinh thần ấy thể hiện vẻ đẹp của "người anh hùng bi tráng": thất bại về vật chất (mất con cá) nhưng chiến thắng về ý chí, giữ trọn phẩm giá con người.

d) Sự thanh thản, trở về với đời thường và niềm tin vào tương lai
- Về đến lều, ông lão nằm ngủ thiếp đi trong tư thế mặt úp xuống, hai tay dang ra, lòng bàn tay ngửa lên – một tư thế vừa gợi sự kiệt sức, vừa gợi hình ảnh thanh thản, buông bỏ.
- Giấc mơ về "những con sư tử" khép lại đoạn trích: biểu tượng của sức mạnh, tuổi trẻ và khát vọng. Nó cho thấy dù thất bại, ngọn lửa đam mê và niềm tin vào ngày mai trong ông chưa hề tắt.

Nhận xét chung: Tâm lí Xan-ti-a-gô vận động từ đau đớn, thất vọng → tự vấn → bản lĩnh kiên cường → thanh thản và hi vọng. Qua đó, nhà văn khẳng định chủ đề lớn của tác phẩm: con người có thể bị đánh bại nhưng không bao giờ bị khuất phục; vẻ đẹp của con người nằm ở ý chí, lòng dũng cảm và khát vọng vươn lên.